Nr 3 (41)

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej chroni własności i prawo dziedziczenia. Jest to jedno z podstawowych praw konstytucyjnych. Wszelkie zmiany ustawodawcze w tym zakresie powinny uwzględniać szeroką konstytucyjną ochronę tych praw. Niniejsze opracowanie stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy proponowane zmiany w przepisach Księgi IV Kodeksu Cywilnego mieszczą się w ramach konstytucyjnej ochrony prawa własności i dziedziczenia.

Niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy może stanowić przyczynę wyłączenia od dziedziczenia na podstawie przepisów o niegodności tylko wówczas, gdy jednocześnie wypełnia ustawowe znamiona określonego typu czynu zabronionego, a umyślne przestępstwo, którego dopuścił się spadkobierca przeciwko spadkodawcy zostanie zaliczone przez sąd cywilny do kategorii ciężkich przestępstw w rozumieniu art. 928 § 1 pkt 1 k.c. Uzależnienie dopuszczalności stosowania przepisów o niegodności dziedziczenia od ocen prawnokarnych prowadzi niekiedy do trudnych do zaakceptowania wniosków. Po pierwsze nie zawsze intencjonalne, nacechowane złą wolą i nieustępliwością zachowania spadkobiercy wypełniają ustawowe znamiona przestępstwa określonego typu, co w szczególności dotyczy takich przestępstw przeciwko rodzinie i opiece jak przestępstwo niealimentacji w typie kwalifikowanym (art. 209 § 1a k.k.) czy przestępstwo porzucenia (art. 210 k.k.). Po drugie przeszkodą w zakwalifikowaniu ich do ciężkich przestępstw z art. 928 § 1 pkt 1 k.c. może okazać się zbyt niskie ustawowe zagrożenie. Tymczasem zachowania polegające na niedopełnianiu obowiązków rodzinnych, zwłaszcza jeśli są to obowiązki rodziców względem małoletniego dziecka, powinny być szczególnie napiętnowane, nie tylko moralnie, ale przede wszystkim prawnie i rodzić konsekwencje nie tylko w sferze niemajątkowej, ale skutkować także utratą korzyści o charakterze majątkowym, w tym wynikających z dziedziczenia. W szczególności małoletni spadkobierca nie ma możliwości sankcjonowania zachowań swoich spadkobierców ustawowych, które polegałyby na uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych, w trybie wydziedziczenia czy choćby wyłączenia od dziedziczenia w testamencie negatywnym. De lege lata jedyną instytucją, która w takich przypadkach może mieć zastosowanie jest instytucja niegodności dziedziczenia. Z uwagi na jej ograniczone, determinowane zamkniętym katalogiem przyczyn, zastosowanie, konieczne jest zapewnienie takich rozwiązań prawnych, które umożliwią osiągnięcie tożsamych skutków w postaci sankcjonowania niegodnych zachowań spadkobierców wobec spadkodawców polegających na niewypełnianiu obowiązków rodzinnych niezależnie od prawnej dopuszczalności dokonania przez tych ostatnich wydziedziczenia. Stąd tak istotne jest, aby przepisy o niegodności dziedziczenia pozwalały skutecznie wyeliminować sytuacje, w których powszechne poczucie sprawiedliwości byłoby naruszone ze względu na ustalony porządek dziedziczenia.

Płaszczyzna prawa spadkowego stanowi obszar kolizji różnych wartości stanowiących podstawę przyjmowanych regulacji prawnych. Szczególnym tego przykładem jest problematyka sporządzenia testamentu pod wpływem wad oświadczenia woli, zmierzająca z jednej strony do zapewnienia ochrony ostatniej woli spadkodawcy, z drugiej zaś – wobec ograniczenia możliwości podniesienia zarzutu wadliwości testamentu po upływie terminów prekluzyjnych przewidzianych w art. 945 § 2 k.c. – mająca na celu zagwarantowanie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa prawnego, w tym zwłaszcza potrzebę stabilizacji stosunków prawnych powstałych po śmierci spadkodawcy. Jednocześnie, przyjęta w tym zakresie regulacja prawna może jednak stanowić źródło skutków prawnych nieakceptowalnych z punktu widzenia społecznego poczucia sprawiedliwości. W szczególnej bowiem sytuacji, z uwagi na jednoznaczne wyłączenie możliwości kwestionowania wadliwego testamentu po upływie terminów zawitych, dopuszcza ona możliwość ustalenia losów majątku spadkowego na podstawie testamentu nie odzwierciedlającego rzeczywistej i swobodnej woli spadkodawcy. Rozstrzygnięcie konfliktu konkurujących w tym zakresie wartości, będących uzasadnieniem przyjętych regulacji prawnych, wymaga odwołania do aksjologicznych założeń konstytucyjnego prawa dziedziczenia, co też stanowi główny cel rozważań.

Postępująca tendencja wydłużania się postępowań sądowych o stwierdzenie nabycia spadku, a także obserwowana w praktyce niejednolitość treści orzeczeń sądowych o stwierdzeniu  nabycia spadku, stwarza niewątpliwie potrzebę poszukiwania nowych rozwiązań legislacyjnych, które ukierunkowane byłyby na udoskonalenie i przyśpieszenie postępowania, przy zachowaniu gwarancji ochrony prawnej prawidłowego ustalenia następstwa prawnego następującego w wyniku spadkobrania. Projektowane zmiany przepisów Kodeksu postępowania cywilnego mają przede wszystkim na celu usprawnienie postępowania o stwierdzeniu nabycia spadku poprzez rozszerzenie kognicji sądu spadku o kompetencję do wydania zezwolenia na złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza w imieniu małoletniego lub osoby pozostającej pod opieką, bez potrzeby wszczynania odrębnego postępowania przed sądem opiekuńczym. Jednocześnie projektowane zmiany określają obligatoryjny krąg spadkobierców ustawowych, którzy muszą być wezwani do udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Niniejszy tekst stanowi próbę analizy projektowanej regulacji z punktu widzenia pożądanej w praktyce sprawność i szybkości postępowania spadkowego, która jednak nie może być priorytetem nad prawidłowym ustaleniem kręgu spadkobierców po oznaczonym spadkodawcy.

Temat artykułu dotyczy zagadnienia prawnych uwarunkowań oświadczeń o odrzuceniu spadku składanych przez rodziców w imieniu małoletniego dziecka. Jego celem jest charakterystyka projektowanych zmian legislacyjnych zarówno w ujęciu teoretycznym jak i praktycznym czego wynikiem będzie przedstawienie oceny rozwiązań umożliwiających pogodzenie wymogu uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego na przyjęcie bądź odrzucenie spadku w imieniu dziecka (art. 101 § 3 k.r.o ) w terminie wyznaczonego treścią art. 1015 k.c. Przedmiotem analizy będzie więc projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych ustaw z dnia 14.07.2022 r., (Druk RCL nr UD 222, projekt MS) oraz jego ocena zarówno w odniesieniu do proponowanych zmian materialnych (k.c. k.r.o.) jak i regulacji o charakterze proceduralnym (k.p.c.)

Artykuł omawia nowelizację polskiego kodeksu cywilnego dotyczącego instytucji wyzysku (art. 388 kc). Przedstawia jej genezę, wskazuje na przykładowe rozwiązania tej instytucji w innych krajach oraz rozwiązania modelowe europejskie (DCFR), dotyczące braku ekwiwalentności świadczeń i ochrony strony słabszej umowy z tego tytułu. Przenalizowano nowo wprowadzone, dodatkowe przesłanki wyzysku w postaci „braku rozeznania co do przedmiotu umowy”. Rozważono znaczenie wprowadzenia domniemania rażącej dysproporcji świadczeń stron z umowy w sytuacji gdy wartość świadczenia jednej ze stron w chwili zawarcia umowy przewyższa co najmniej dwukrotnie wartość świadczenia wzajemnego. Omówiono także kwestię wydłużenia terminów do dochodzenia sądowego ochrony strony słabszej, katalogu uprawnień  w postaci prawa do żądania zmiany wysokości świadczeń wynikających z nieekwiwalentnej  umowy a nawet jej rozwiązania. Dokonano w konkluzji oceny nowych rozwiązań. Dokonano krytycznej analizy katalogu przypadków w których instytucja ta może mieć zastosowanie, oceniono relację wyzysku do innych instytucji prawnych chroniących słabszego uczestnika obrotu (niedozwolone klauzule umowne).

Najnowsza nowelizacja Kodeksu cywilnego weszła w życie z dniem 30.06.2022 r. na mocy ustawy z 2.12.2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 2459 ) i zawiera zmiany w zakresie wymagania formy aktu notarialnego w przypadku gruntów wniesionych jako wkład do rolniczej spółdzielni produkcyjnej mających stać się współwłasnością dotychczasowych właścicieli. We współczesnych realiach społeczno-gospodarczych wyjątek z art. 159 KC nie spełniał swoich celów. Zmiana pozwoli na zwiększenie pewności obrotu prawnego nieruchomościami, który będzie odbywał się na zasadach ogólnych, w formie aktu notarialnego, określonych w przepisie art. 158 Kodeksu cywilnego. Jednocześni ustawodawca nie przewidział przy tym uchylenia art. 277 § 2 Kodeksu cywilnego, wyłączającego obowiązek zachowania formy aktu notarialnego w odniesieniu do ustanowienia użytkowania na rzecz rolniczej spółdzielni produkcyjnej.

W artykule dokonano analizy skutków prawnych ubezwłasnowolnienia osoby małoletniej. Wyróżniono sferę poszerzenia władzy rodzicielskiej rodziców oraz sferę jej ograniczenia oraz dokonano bilansu mankamentów oraz korzyści, które powoduje ubezwłasnowolnienie dziecka. Wykazano, że automatyzm, szablonowość i sztywność ograniczeń władzy rodzicielskiej wynikających z art. 108 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie może spotkać się z aprobatą we współczesnym społeczeństwie ceniącym coraz bardziej indywidualne podejście do jednostki, jak również w świetle standardów wynikających z Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. W pracy zgłoszono postulat nowelizacji tego unormowania w kierunku umożliwienia sądowi elastycznego, dopasowanego do potrzeb konkretnej sprawy określenia zakresu swobody rodziców przy wykonywaniu władzy rodzicielskiej. Dostrzeżono także niebezpieczeństwo powstania przejściowego stanu braku reprezentacji dziecka z chwilą, gdy ubezwłasnowolnione dziecko osiąga pełnoletność, a władza rodzicielska wygasa. W związku z tym zaproponowano wprowadzenie mechanizmu automatycznego przekształcenia władzy rodzicielskiej w opiekę.

The authors discuss selected legal problems related to intellectual property and artificial intelligence, mostly the principle of a territorialism of intellectual property. The need to reformulate the conflict-of-law rules for intellectual property was identified as the most urgent legislative task. They end the article with a critical assessment of the Rome II Regulation
concerning the proper law for liability arising from infringement of intellectual property rights.

Niniejsze opracowanie dotyka kontrowersyjnego zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie problemu tego, czy wspólnik przystępujący do spółki cywilnej odpowiada za zobowiązania tej spółki[1] istniejące w chwili przystąpienia do niej. Na ten temat, także i w ostatnich latach pojawiło się wiele głosów w nauce prawa. Nie doprowadziły one do rozstrzygnięcia sporu. Przedmiotem niniejszego artykułu jest rozwinięcie pojawiającej się już wcześniej koncepcji, że kluczem do rozstrzygnięcia jest odwołanie się do treści art. 55⁴ k.c. stosowanego – w zależności od sytuacji albo wprost albo analogicznie.

[1] Oczywiście precyzyjnie rzecz ujmując spółka cywilna nie ma osobowości prawnej, nie może być podmiotem praw i obowiązków, a zatem nie istnieją „zobowiązania spółki” lecz „zobowiązania wspólników związane z prowadzoną przez nich działalnością w formie spółki”. Ponieważ jednak pojęcie to występuje na gruncie art. 864 k.c., jest używane w doktrynie i w orzecznictwie, będzie stosowane w niniejszym artykule, ze świadomością, ze stanowi daleko idący skrót myślowy.

Artykuł porównuje zakres prawno- międzynarodowej ochrony dobra dziecka i jego wolności od przemocy do regulacji polskich, w tym zwłaszcza w zakresie pojęcia władzy rodzicielskiej i praw rodziców do opieki, czy kontaktu z dzieckiem. Prawidłowe funkcjonowanie rodziny wydaje się kluczowym w procesie zagwarantowania dziecku prawa, jakim jest jego dobro, gwarantowane, jako podstawowa zasada (zasada dobra dziecka). Z tego też względu analizie poddano również pytanie, czy polskie prawo zachowuje pierwszeństwo zasady dobra dziecka i czy w prawie, doktrynie i orzecznictwie władza rodziców rozumiana jest w ujęciu odpowiedzialności rodzicielskiej za realizację prawa do dobra dziecka i jego najlepszego rozwoju, zaś prawo skutecznie chroni dzieci w sytuacji dysfunkcji rodziny, czy zachowania rodzica zagrażającego dobru dziecka.

Tekst dotyczy oceny charakteru prawnego czynu zabronionego polegającego na urządzaniu lub prowadzeniu gier hazardowych. Autor kontestuje pogląd Sądu Najwyższego, że jest to przestępstwo trwałe. Jest to bowiem przestępstwo wieloczynnościowe, a zatem takie, które polega na więcej niż jednym zachowaniu, a nie na wywołaniu i utrzymaniu stanu sprzecznego z prawem. Autor w znacznym zakresie podziela natomiast stanowisko Sądu Najwyższego w zakresie poglądu, że urządzanie lub prowadzenie gier w różnych miejscach to dwa różne czyny zabronione. Zastrzega jednak, że wyjątkowo możliwe jest uznanie tych zachowań za jeden czyn zabroniony.

Artykuł ma na celu przedstawienie oraz analizę statusu wyłączeń światopoglądowych z obowiązku szczepień w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza odpowiedź na pytanie czy można je uznać za przykład klauzuli sumienia. Stosowana jest metoda formalno-dogmatyczna oraz historyczno-prawna. Autor lokalizuje ten problem w kontekście pojawiających się coraz częściej w różnych dziedzinach życia, motywowanych przekonaniami, roszczeń o wyłączenia z przepisów ogólnie obowiązujących. Artykuł prezentuje historyczne tło sprzeciwu wobec szczepień, pierwsze regulacje dotyczące obowiązku w tym zakresie i wyłączeń od niego. Przedstawione są argumenty przeciwników szczepień i wyniki badań socjologicznych dotyczących tej grupy. W odniesieniu do regulacji amerykańskich artykuł komentuje historyczny rozwój obowiązku szczepień w USA, ugruntowanie tego obowiązku w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz pierwsze spory sądowe zaistniałe na tym tle. Stan prawny de lege lata omówiony jest z odwołaniem do współczesnego orzecznictwa. Zasygnalizowane są trendy rozwojowe w zakresie wyłączeń światopoglądowych z obowiązku szczepień. Autor przekonuje, że komentowane wyłączenia światopoglądowe należy uznać za przykład klauzuli sumienia, opierają się one na decyzjach stanowych ustawodawców i a ich stosowanie zawężone jest do osób powołujących się na względy sumienia w formie świeckiej lub religijnej.

Przedmiotem artykułu jest prawna regulacja udziału osób szczególnie wrażliwych w badaniach klinicznych w świetle rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 536/2014 z 16 kwietnia 2014 r. w sprawie badań klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz uchylenia dyrektywy 2001/20/WE. Podjęty został w szczególności problem zmian, jakie rozporządzenie 536/2014 wprowadziło do dotychczasowego stanu prawnego, w kontekście postulatów szerszego angażowania osób szczególnie wrażliwych do badań medycznych i konfliktów wartości, jakie postulaty te generują. Rozporządzenie 536/2014 wyodrębnia więcej grup szczególnie wrażliwych niż dyrektywa 2001/20/WE, ale bezpośrednio określa warunki badań klinicznych tylko dla czterech spośród nich: małoletnich, osób dorosłych niezdolnych do wyrażenia zgody, osób w sytuacjach nagłych oraz kobiet ciężarnych i karmiących. Udział tych grup w badaniach klinicznych wymaga spełnienia dodatkowych warunków, tj. subsydiarności danego badania, realizacji prawnie określonego celu badawczego oraz minimalizacji ryzyka. Wśród tych warunków najbardziej kontrowersyjna z perspektywy zasady ludzkiej godności jest dopuszczalność badania klinicznego bez indywidualnej korzyści dla uczestnika. W porównaniu do dyrektywy 2001/20/WE rozporządzenie 536/2014 poszerza dopuszczalność badań klinicznych angażujących dorosłe osoby niezdolne do wyrażenia zgody, ale wprowadza bardziej rygorystyczne warunki prowadzenia ich z udziałem małoletnich. W rozporządzeniu 536/2014 pogłębiono zarazem ochronę autonomii uczestników niezdolnych do wyrażenia zgody w kierunku maksymalnego włączenia ich do udziału w procesie decyzyjnym.

Glifosat to substancja czynna wykorzystywana w środkach ochrony roślin, która od lat wywołuje kontrowersje. 15 grudnia 2022 roku kończy się okres zatwierdzenia glifosatu, a w konsekwencji bezpieczeństwo jego stosowania znowu staje się przedmiotem ożywionej dyskusji publicznej. Jego zatwierdzenie na lata 2017-2022 poprzedzone było silnymi niepokojami społecznymi, które sformalizowały się w postaci europejskiej inicjatywy obywatelskiej w sprawie zakazu stosowania glifosatu i ochrony ludzi i środowiska przed toksycznymi pestycydami. W ocenie autorów wywarła ona ważny wpływ na Unię Europejską – nie tylko w tym ujęciu najbardziej oczywistym, czyli wskutek wprowadzonych w związku z nią zmian legislacyjnych, ale również w pomijanej często sferze pozanormatywnej. W ramach niniejszego artykułu przeanalizowano wpływ tej inicjatywy na rozwój ustawodawstwa regulacyjnego Unii Europejskiej i jej szerzej rozumianą działalność, ze szczególnym uwzględnieniem przejrzystości podejmowania decyzji związanych z bezpieczeństwem żywności w aspekcie oczekiwań społeczeństwa.

Powstanie pracy zostało w części sfinansowane ze środków projektu badawczego o nr 2021/41/N/HS5/01316 finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki.

This research was funded in part by National Science Centre, Poland, grant number: 2021/41/N/HS5/01316. For the purpose of Open Access, the authors has applied a CC-BY public copyright licence to any Author Accepted Manuscript (AAM) version arising from this submission.

17 grudnia 2020 r. Trybunał Sprawiedliwości wydał wyrok w sprawie C-336/19, w którym podkreślił kluczowe znaczenie dobrostanu zwierząt w procedurze uboju i to niezależnie od celu, który spełnia. Trybunał przeprowadził tym samym wykładnię art. 13 TFUE przy uwzględnieniu zmieniającego się kontekstu i charakteru działania całej Unii Europejskiej. W podobnej  materii wypowiedział się również polski Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z  10 grudnia 2014 r. uznał, że bezwzględny zakaz uboju rytualnego jest jednak nie do pogodzenia z wolnością uzewnętrzniania wyznania.

Analiza przedstawia dogmatyczną warstwę obu orzeczeń w kontrowersyjnym pod wieloma względami obszarze  - uboju rytualnego.

Tematem artykułu jest zagadnienie wykorzystywania środków komunikacji elektronicznej w państwach Europy Wschodniej, oraz wskazanie zagrożeń cyberprzestrzeni i środków zapewniających jej ochronę. Celem artykułu jest ustalenie jak zastosowanie ICT wpływa na rozwój społeczno-gospodarczy państw Europy Wschodniej. W związku z powyższym, w oparciu o przykłady naruszenia bezpieczeństwa cyberprzestrzeni, rozważenia wymaga skuteczność działań podejmowanych w celu ochrony czy minimalizacji negatywnych konsekwencji ataków. W pracy udzielono odpowiedzi na pytanie na ile istotna jest polityka bezpieczeństwa cybernetycznego w kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego państw Europy Wschodniej? W badaniu zastosowano formalnoprawną i komparatystyczną metodologię badań, co umożliwi potwierdzenie hipotezy badawczej, zgodnie z którą rozwój społeczno-gospodarczy jest ściśle związany z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi. Przeprowadzone badanie ma szczególny wymiar, w ramach oceny rozwoju teleinformatycznego państw Europy Wschodniej. Metody badawcze obejmują analizę materiałów źródłowych - wybranych przypadków, podstawowych aktów prawa z wykorzystaniem literatury przedmiotu.