Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki

Artykuły

Tom 61 Nr 2 (2026): Prawo i Więź

Sądy kopne w Wielkim Księstwie Litewskim

DOI:
https://doi.org/10.36128/avmhwg15
Przesłane
23 listopada 2025
Opublikowane
5 lutego 2026 — zaktualizowane 9 maja 2026
Wersje

Abstrakt

The history of the “kopa” courts in the Grand Duchy of Lithuania dates back to the takeover of the Ruthenian lands at the close of the thirteenth and the beginning of the fourteenth century. Their operation was regulated in the sixteenth century by the Statutes of Lithuania. In terms of jurisdiction, these courts dealt chiefly with theft and only occasionally with homicide. Proceedings were attended by peasants, Jews, Tatars and members of the nobility, and were most often initiated by landowners. The nobility’s pursuit of their own interests meant that hearings could at times become quite heated. Torture, carried out by the executioner, was at times used to induce a confession from the suspect. Hearings were held outdoors, and in matters of particular gravity, court ushers informed participants of the date. They also supervised the proceedings and prepared written reports, although they did not intervene in the decisions themselves. These could be confirmed, altered or even annulled by the castle courts. The “kopa” courts survived into the eighteenth century. Their strengths lay in the speed of their proceedings, their detailed knowledge of the locality in which the crime had been committed, and the judges’ marked determination to bring offenders to justice.

Bibliografia

  1. Adamus, Jan. “O wstępnych aktach procesu litewskiego (do II Statutu). Garść notatek.” Ateneum Wileńskie, r. XII (1937): 205–281.
  2. Akty izdawajemyje Wilenskoju Archieograficzeskoju Kommissieju. Tom XVIII: Akty o kopnych sudach. Wilna: Tipografija A.G. Syrkina, 1891.
  3. Amplejewa, Tatiana Jurjewna. Po zakonu russkomu. Istorija ugołownogo sudoproizwodstwa Driewniej Rusi. Moskwa: Juridiczeskij instytut MIITa, 2006.
  4. Bedrij, Marjan. Kopni sudy na ukrajinskich zemlach u XIV–XVIII st.: Istorykoprawowe doslidżennia. Lviv: Halyckij drukar, 2014.
  5. Bedrij, Marjan. “Podstawowe funkcje sądów kopnych na ukraińskich ziemiach od XIV do XVIII wieku.” Wrocławsko-Lwowskie Zeszyty Prawnicze, t. 5 (2014): 9–17.
  6. Bober, Ilona Michaiłiwna. “List padkamoraga garadzienskowo Grygoryja Masalskaga nasielnictwu Garadzenskaga pawieta ab prawiłach sklikannia kop i priznaczenni miescau kapawiszczau.” Archiwaryus (2001): 72–76.
  7. Gloger, Zygmunt. Encyklopedia staropolska ilustrowana. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  8. Iwaniszew, Nikołaj Dmitrijewicz. “O driewnich sielskich obszczinach w jugozapadnoj Rossii.” W Russkaja obszczina, red. O.A. Płatonow, 27–44. Moskwa: Institut russkoj cywilizacyi, 2013.
  9. Jaroszewicz, Józef. Obraz Litwy pod względem jej cywilizacji od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII. Część I: Litwa pogańska. Wilno: Nakładem Rubena Rafałowicza, 1844–1845.
  10. Kanecki, Oskar. Sądy grodzkie Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1764–1795. Gdańsk: Wydawnictwo Arche, 2025.
  11. Kanecki, Oskar. Sądy kapturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego (1572–1764). Sopot: Wydawnictwo Arche Marek Tokarczyk, 2020.
  12. Koredczuk, Józef. “Ewolucja środków i postępowania dowodowego w procesie sądowym ziemskim w Polsce w XVI wieku.” Prawo i Więź, nr 1 (2024): 167–180.
  13. Kosman, Marceli. Historia Białorusi. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979.
  14. Leontowicz, Fiodor Iwanowicz. “Obłastnyje sudy w Wielikom Kniażestwie Litowskom.” Żurnal Ministerstwa Justicyi, nr 9 (1910): 83–130.
  15. Leontowicz, Fiodor Iwanowicz. “Obłastnyje sudy w Wielikom Kniażestwie Litowskom (okonczanie).” Żurnal Ministerstwa Justicyi, nr 10 (1910): 88–128.
  16. Liubawskij, Matwiej Kuzmicz. Obłastnoje dielenie i miestnoje uprawlenie litowsko-russkowo gosudarstwa ko wriemieni izdanija pierwago litowskago statuta. Moskwa: Uniwersitietskaja tipografija, 1892.
  17. Maciejowski, Wacław Aleksander. Historya prawodawstw słowiańskich. Tom IV. Warszawa–Lipsk: w Księgarniach Sennewalda dawniej Brzeziny i Hinrichsa, 1835.
  18. Narbutt, Teodor. Dzieje starożytne narodu litewskiego. Tom 3: Pamiątki i wypadki historyczne od wieku szóstego po wiek trzynasty, tudzież rzeczy odnoszące się do Prussyi, Łotwy, zakonów rycerskich. Wilno: Nakładem i drukiem Antoniego Marcinkowskiego, 1838.
  19. Prawa z Statutu W.X. Litewskiego y konstytucyi, dla wygody pilnuiących z urzędu albo potrzeby sądów y dla innych obywatelów koronnych y litewskich wiadomości porządnie podług alfabetu zebrane, a ile w processa prawne wchodzących o pretensye wszelakie. Warszawa: Nakładem i drukiem Michała Grölla, 1783.
  20. Rakowiecki, Ignacy Benedykt. Prawda ruska czyli prawa wielkiego xięcia Jarosława Władymirowicza tudzież traktaty Olga y Igora WW. XX. kijowskich z cesarzami greckimi y Mścisława Dawidowicza x. smoleńskiego z Rygą zawarte, których texta, obok z polskiem tłómaczeniem poprzedza rys historyczny zwyczaiów, obyczajów, religiy, praw y języka dawnych słowiańskich y słowiańsko-ruskich narodow. Tom II. Warszawa: Drukarnia XX. Piiarów, 1822.
  21. Rawita-Gawroński, Franciszek. “Sądy kupne vel kopne na Polesiu.” W Studya i szkice historyczne, ser. II, Franciszek Rawita-Gawroński, 175–190. Lwów–Warszawa–Poznań: Towarzystwo Wydawnicze, 1900.
  22. Shandra, Roman. “Nowe badania nad działalnością sądów kopnych (kupnych) w XIV–XVIII w. (Marjan Bedrij, Kopni sudy na ukrajinskich zemlach u 14–18 st. Istorykoprawowe doslidżennia, Halyc’kyj drukar, Lviv 2014, 264 s.).” Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa, t. 8, z. 4 (2015): 453–456.
  23. Sprogis, Iwan Jakowlewicz. Driewnij narodnyj kopnyj sud w Siewiero-Zapadnoj Rusi. Witebsk: Gubiernskaja Tipografija, 1895.
  24. Sprogis, Iwan Jakowlewicz. “Priedisłowie.” W Akty izdawajemyje Wilenskoju Archieograficzeskoju Kommissieju. Tom XVIII: Akty o kopnych sudach, XIX–LXI. Wilna: Tipografija A.G. Syrkina, 1891.
  25. Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Naprzod, za Naiaśnieyszego Hospodara Krola Jego Mosci Zygmunta III w Krakowie w Roku 1588. Drugi raz w Wilnie, w Roku 1619. z pokazaniem zgody y rożnice Statutow Koronnych y W.[ielkiego] X.[ięstwa] L.[itewskiego]. Trzeci raz, za Naiaśnieyszego K.[róla] J.[ego] M.[ości] Władysława IV. w Warszawie, w Roku 1648, z przydaniem Konstytucyi od Roku 1550. do 1647. Czwarty raz, za Naiaśnieyszego Krola Jego Mosci Jana Trzeciego w Wilnie w Roku 1698. Z przyłożeniem pod Artykuły Konstytucyi Seymowych od Seymu Roku 1550. aż do Seymu Roku 1690. Obojgu Narodom służących, (Textu samego niwczym nie naruszaiąc) Teraz zaś piąty raz, za szczęśliwie panuiącego Naiaśnieyszego Krola Jego Mosci Augusta Trzeciego przedrukowany. Wilno: Drukarnia J.K.M. Akademicka Societas JESU, 1744.
  26. Szczerbickij, Osip Wasiljewicz. Sudy w bywszem Wielikom Kniażestwie Litowskom. Wilna: Artiel Pieczatnago Dieła, 1912.
  27. Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom II: Województwo trockie XIV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, Andrej Macuk i Jaugien Aniszczanka, red. Andrzej Rachuba. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2009.
  28. Zakrzewski, Andrzej. “Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego: geneza, kształt, funkcjonowanie, relikty.” Prawo i Więź, nr 4 (2022): 578–597.
  29. Zakrzewski, Andrzej. Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.). Prawo-ustrój-społeczeństwo. Warszawa: Campidoglio, 2013.

Downloads

Download data is not yet available.

Inne teksty tego samego autora