logo czasopisma

Artykuły

2026: online-first

Kilka uwag o konstytucyjnej regulacji instytucji głowy państwa w Republice Łotewskiej (ze szczególnym uwzględnieniem antecedencji historycznych i specyfiki rozwiązań ustrojowych).

DOI:
https://doi.org/10.36128/dwrwm623
Przesłane
19 sierpnia 2024
Opublikowane
19 grudnia 2025
Wersje

Abstrakt

Niniejszy artykuł stanowi próbę zaznajomienia polskiego czytelnika ze specyfiką niektórych, łotewskich rozwiązań konstytucyjnych. Niezbyt w Polsce znanych, gdyż nasza specjalistyczna literatura dotycząca tamtejszych zagadnień konstytucyjnoprawnych nie jest zbyt bogata, mimo że Łotwa jest państwem historycznie,  geograficznie i gospodarczo bliskim Polsce, a aktualnie także naszym sojusznikiem militarnym, ważnym w sytuacji rosnącego napięcia w Europie Środkowej i Wschodniej.

Autor zajmuje się zatem przede wszystkim specyfiką łotewskiej konstytucji, która stanowi unikalny przykład przywrócenia mocy obowiązującej aktu prawnego, który przez wiele lat praktycznie nie obowiązywał. W latach 90. dwudziestego wieku przywrócono na Łotwie moc prawną konstytucji z 1922 roku, która realnie przestała obowiązywać w roku 1934 po zamachu stanu (czyli jeszcze przed okupacja radziecką tego kraju).

W tym kontekście zwraca się uwagę na najważniejsze wartości, które kierowały twórcami tej konstytucji, a także historyczne antecedencje, które stały u jej podstaw. Szczególną rolę w tym kontekście odgrywał dogmat o szczególnej roli narodu, jako podmiotu władzy najwyższej. Narodu, który właśnie zakończył trwający od połowy XIX wieku proces odrodzenia i po praz pierwszy w historii mógł się cieszyć własnym, niepodległym państwem. Stąd mocne akcentowanie w tej konstytucji roli demokracji bezpośredniej i bardzo silna pozycja ustrojowa tamtejszego parlamentu.

Uwzględniając powyższe aspekty, autor podjął próbę odnalezienia specyficznych dla Łotwy rozwiązań określających relacje władzy wykonawczej (przede wszystkim prezydenta) i władzy wykonawczej. Dochodząc finalnie do wniosku, że jest całkiem uzasadnione by rozwiązania z konstytucji łotewskiej traktować jako nader swoistą formę racjonalizacji systemu parlamentarno-gabinetowego. Podstawowym argumentem przemawiającym za taką opinią jest unikalne rozwiązanie zakładające faktyczną odpowiedzialność polityczną prezydenta przed parlamentem.

Ostatni fragment artykułu poświęcony jest potencjalnym możliwościom adaptacji pewnych, łotewskich rozwiązań przy ewentualnych zmianach polskiej konstytucji.

Bibliografia

  1. Książki, rozdziały książek i artykuły naukowe:
  2. Antonowicz, Lech. „Rozpad ZSRR ze stanowiska prawa międzynarodowego.” Państwo i Prawo nr 9 (1992): 21-45.
  3. Cygański, Mirosław. Dubicki, Tadeusz. Niemcy wschodniobałtyccy w Estonii, na Łotwie i Litwie. Zarys dziejów do 1920 roku. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2004.
  4. Darski, Józef. Estonia. Historia, współczesność, konflikty narodowe. Warszawa: Instytut Polityczny, 1995.
  5. Domagała, Michał. „System kanclerski i możliwości jego zastosowania w nowej konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.” W Konstytucyjne systemy rządów. Możliwości adaptacji do warunków polskich, red. Michał Domagała, 113-137. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
  6. Garlicki, Leszek. Łossowski, Piotr. „Wstęp.” W Konstytucja Estonii, red. Leszek Garlicki Garlicki 3-27. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
  7. Gebethner, Stanisław. „System rządów parlamentarno-gabinetowych, system rządów prezydenckich oraz rozwiązania pośrednie.” W Konstytucyjne systemy rządów. Możliwości adaptacji do warunków polskich, red. Michał Domagała, 77-93. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
  8. Gebethner, Stanisław. „Parlamentarne i prezydenckie systemy rządów (Porównawcza analiza politologiczna).” Państwo i Prawo nr 7/8 (1994): 26-32.
  9. Górski, Grzegorz. Historia administracji. Warszawa: Wydawnictwo LexisNexis, 2002
  10. Kallas, Marian. Projekty konstytucyjne 1989-1991, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1992.
  11. Karski, Karol. Rozpad Związku Radzieckiego a prawo międzynarodowe, Warszawa: Bellona, 2015.
  12. Balodis, Ringolds. Pleps, Jānis. „First Century of the Satversme: Constitutional Development and Perspectives.” Journal of the University of Latvia. Law No. 16 (2023), 85-114.
  13. Kierończyk, Przemysław. „Egzekutywa w systemie konstytucyjnym Łotwy.” Studia Europejskie, Tom XV, red. Krzysztof Łokucijewski, Leszek Starosta, 71-86. Gdynia: Wydawnictwo Instytutu Studiów Europejskich, 2006.
  14. Kierończyk, Przemysław. „Kilka uwag o genezie i specyfice konstytucji łotewskiej.” Gdańskie Studia Prawnicze t. XIV (2005): 279-298.
  15. Kierończyk, Przemysław. Nadrzędność parlamentu – mit czy realna alternatywa ustrojowa? Analiza wybranych przykładów. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji, 2009.
  16. Kierończyk, Przemysław. „O różnicy pomiędzy zmianą a rewizją, czyli sygnalizacja jeszcze jednego naruszenia prawa przy uchwalaniu konstytucji kwietniowej,” Zeszyty Naukowe Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji nr 7 (2008): 116-121.
  17. Kierończyk, Przemysław. „O specyfice pierwszych konstytucji państw bałtyckich.” Studia Iuridica Toruniensia tom XIII (2013): 35-65.
  18. Kierończyk, Przemysław. „Problem legalności konstytucji kwietniowej w świetle koncepcji >>restytucji niepodległości<<.” Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni z. 12, Prawo 1 (2009): 29-56.
  19. Kierończyk, Przemysław. Recenzja: J. Zieliński, „Systemy konstytucyjne Łotwy, Estonii i Litwy, Warszawa 2000”. Przegląd Sejmowy nr 4 z (2000): 125-126.
  20. Kierończyk, Przemysław. „Republika Łotewska.” W Ustrój Unii Europejskiej i ustroje państw członkowskich, red. Paweł Sarnecki, 266-275. Warszawa: Wolters Kluwer Polska 2007.
  21. Kierończyk, Przemysław. Państwo łotewskie. Geneza i ustrój konstytucyjny. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji, 2008.
  22. Kierończyk, Przemysław. „Parlament Republiki Łotewskiej.” Przegląd Sejmowy (2005): 87-102.
  23. Kierończyk, Przemysław. „Problem odszkodowań w stosunkach litewsko-rosyjskich. Próba analizy potencjalnych argumentów strony rosyjskiej.” Zeszyty Naukowe Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji nr 2 (2006): 69-105.
  24. Kierończyk, Przemysław. „Rada Gabinetowa.” W Leksykon prawa konstytucyjnego. 100 podstawowych pojęć, red. Andrzej Szmyt, 296-299, Warszawa: C. H. Beck, 2016.
  25. Kierończyk, Przemysław. „Regulacja instytucji Prezydenta w Nowej Konstytucji RP.” Gdańskie Studia Prawnicze, Tom III (1998): 167-191.
  26. Kierończyk, Przemysław. „Restytucja niepodległości Litwy. Akty Rady Najwyższej z 11 marca 1990 r.” Zeszyty Naukowe Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji nr 4 (2007): 69 – 90.
  27. Kierończyk, Przemysław. „Wizja silnego parlamentu w pierwszych konstytucjach państw bałtyckich.” Zeszyty Naukowe Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji nr 1 (2005): 59-89.
  28. Kierończyk, Przemysław. Wprowadzenie do nauki prawa konstytucyjnego dla studentów administracji. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Administracji, 2006.
  29. Kierończyk, Przemysław. „Wstęp”. W Konstytucja Łotwy, red. Leszek Garlicki, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001, 12-13.
  30. Kolendo, Ireneusz T. ŁOTWA – zarys dziejów narodu i państwa. Od czasów najdawniejszych do początku XXI. Łodź: Wydawnictwo Księży Młyn Wydawniczy, 2014.
  31. Konstytucja Łotwy, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.
  32. Komarnicki, Wacław. Ustrój państwowy Polski współczesnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008 (reprint wydania wileńskiego z 1937 roku).
  33. Kruk-Jarosz, Maria. „Historyczno-porównawcze aspekty rządowej kontrasygnaty aktów prezydenta.” Biuletyn Rady Legislacyjnej nr 1 (1994): 246-247.
  34. Levinsson, Claes Levinsson, The Long Shadow of History: Post-Soviet Border Disputes - The Case of Estonia, Latvia, and Russia, https://www.jstor.org/stable/26323241?seq=1.
  35. Łossowski, Piotr. Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury (1918-1934). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.
  36. Łossowski, Piotr. Litwa, Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2001.
  37. Łossowski, Piotr. Łotwa nasz sąsiad. Stosunki polsko-łotewskie w latach 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo Mozaika, 1990.
  38. Makowski, Julian, Nowe konstytucje przełożone pod kierunkiem dra Juljana Makowskiego, Warszawa: Nakładem Księgarni F. Hoesicka, 1925.
  39. Makowski, Łukasz. System polityczny Łotwy i jego związki ze sferą gospodarczą w dobie trzeciej fali demokratyzacji. Katowice, Toruń: Uniwersytet Śląski, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010.
  40. Ochmański, Jerzy. Historia Litwy. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
  41. Paluszyński, Tomasz. Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921. Warszawa: Bellona, 1999.
  42. Plakans, Andrejs. Wetherell, Charles Agrarian Reform in Latvia: The Historical Context, https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/1996-810-23-3-Plakans.pdf .
  43. Rutkiewicz, Jan, Wojsko łotewskie 1918-1940, Warszawa: Barwa i Broń, 2005.
  44. Sarnecki, Paweł. „Założenia systemu >>rządów zgromadzenia<< i możliwość ich adaptacji do przyszłej konstytucji RP.” W Konstytucyjne systemy rządów. Możliwości adaptacji do warunków polskich, red. Michał Domagała, 138-158. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
  45. Skrzypek, Andrzej. Stosunki polsko-łotewskie 1918-1939. Gdańsk: Instytut Bałtycki w Gdańsku, 1997.
  46. Stembrowicz, Jerzy. Rząd w systemie parlamentarnym, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982.
  47. Witkowski, Zbigniew. Galster, Jan. Gronowska, Bożena. Szyszkowski, Wacław. Prawo konstytucyjne, Toruń: TNOiK, 1998.
  48. Zieliński, Eugeniusz. Przeobrażenia ustrojowe w republikach dawnego ZSRR. Warszawa: Dom Wydawniczy i Handlowy Elipsa, 1993.
  49. Zieliński, Jacek. Instytucjonalizacja przemian ustrojowych na Litwie, Łotwie i w Estonii, Warszawa 2004..
  50. Zieliński, Jacek. Parlament Łotwy. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
  51. Zieliński, Jacek. „Rząd Republiki Łotewskiej.” W Rządy w państwach Europy, red. Eugeniusz Zieliński, Jacek Zieliński, 167-208. Warszawa: Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, 2006.
  52. Zieliński, Jacek. Systemy konstytucyjne Łotwy, Litwy i Estonii, Warszawa 2000.
  53. Zubiński, Tadeusz. Ciche kraje. Rzeszów: Wydawnictwo Oświatowe FOSZE, 2006.
  54. Inne źródła (m.in. strony internetowe i akty prawne):
  55. janvāra Vecrīgas nemieri, https://lv.wikipedia.org/wiki/13._janvāra_Vecrīgas_nemieri
  56. Ex prime minister Republic Latvia, https://www.mk.gov.lv/en/ex-prime-ministers-republic-latvia
  57. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19970780483
  58. Latvian diplomatic service in exile, https://en.wikipedia.org/wiki/Latvian_diplomatic_service_in_exile
  59. Latvijas Republikas Satversme, https://likumi.lv/doc.php?id=57980
  60. Niezavisimaja Gazieta z 18 sierpnia 2004
  61. Pytalovo, https://en.wikipedia.org/wiki/Pytalovo
  62. Regulamin Zgromadzenia Narodowego dla wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej, Dz. U. z 1922 r. Nr 66, poz. 596
  63. Riigi Teataja z 9 sierpnia 1920 r., nr 113/114.
  64. Russians in Latvia, https://en.wikipedia.org/wiki/Russians_in_Latvia
  65. State continuity of the Baltic states, https://en.wikipedia.org/wiki/State_continuity_of_the_Baltic_states
  66. The Constitution of the Republic of Latvia, https://www.saeima.lv/en/legislative-process/constitution
  67. Treaty between the Republic of Latvia and the Russian Federation On the State Border of the Republic of Latvia and the Russian Federation, https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/d-ru20060615_07/d-ru20060615_07en.pdf
  68. Valdibas Vēstnesis z 30 czerwca 1922 r., nr 141
  69. Viedomosti Vierchovnogo Sovieta i Pravitielstva Litovskoj Riespubliki z 31 marca 1990 r., nr 9, poz. 222, 223, 224
  70. Vyriausybės Žinios z 6 sierpnia 1922 r., nr 100.
  71. Wybory prezydenckie w_Polsce w 1922 roku (9_grudnia),
  72. https://pl.wikipedia.org/wiki/Wybory_prezydenckie_w_Polsce_w_1922_roku_(9_grudnia)

Downloads

Download data is not yet available.